İğne Yapraklı Bitkiler Hakkında
Çam, ladin ve ardıç gibi iğne yapraklı bitkiler bahçelerin vazgeçilmez elemanlarıdır. Bu bitkilerin bakımı kolay olmakla birlikte, sağlıklı gelişmeleri için bazı temel kurallara dikkat etmek gerekir. Bu yazımızda, uzman bahçıvanların önerileri doğrultusunda iğne yapraklı bitkilerin bakımı için gerekli tüm bilgileri sizlerle paylaşacağız.
İğne Yapraklı Bitkilerin Özellikleri
İğne yapraklı bitkiler, süs bitkileri arasında en ilgi çekici ve çeşitlilik gösteren gruplardan biridir. Bu bitkiler, bakım konusunda fazla özen gerektirmez ve hastalıklara karşı oldukça dayanıklıdır. Türkiye’nin iklim koşullarına da çok iyi uyum sağlar.
İğne Yapraklı Bitkilerin Kış Dayanımı
İğne yapraklı bitkilerin en önemli özelliği, yapraklarını kış boyunca dökmemeleridir. Kışın yaprağını dökmeyen diğer ağaç ve çalı türlerine göre, iğne yapraklı bitkiler karasal iklime daha iyi uyum sağlar. Bu özellik, özellikle kış aylarında sert geçen Türkiye iklimine mükemmel şekilde uyum göstermelerini sağlar.
İğne Yapraklı Bitkilerin Çeşitliliği
Botanik bahçelerinde ve özel bahçelerde muhteşem iğne yapraklı bitki koleksiyonları görmek mümkündür. Bu bitkilerin çeşitliliği o kadar fazladır ki, bazen uzmanlar bile türleri sınıflandırmakta zorlanır.
Büyüme Özellikleri
İğne yapraklı ağaç ve çalıların büyüme hızı ve boyutları, türüne ve yetişme koşullarına bağlı olarak değişir. Yapraklı ağaçlara göre daha yavaş büyürler ve yıllık büyüme oranları genellikle 10-30 cm arasındadır. Bodur türlerde bu oran 2-5 cm’ye kadar düşebilir. Bazı türler ise, örneğin Douglas göknarı, Sırp ladini ve metasekoya gibi bitkiler, yılda 1 metreye kadar uzayabilir.
İğne Yapraklı Bitkilerin Kullanım Alanları
İğne yapraklı ağaç ve çalıların büyüme hızı ve boyutları, türlerine ve yetiştirme koşullarına göre değişir. Genel olarak iğne yapraklı bitkiler, yaprak döken türlere göre daha yavaş büyür. Yıllık büyüme oranları genellikle 10-30 cm arasındadır. Bodur türlerde bu oran 2-5 cm’ye kadar düşerken, Douglas göknarı, Sırp ladini ve metasekoya gibi bazı ağaçlarda yıllık 1 metreye kadar çıkabilir.
İğne yapraklı bitkiler park ve bahçelerde yaygın olarak kullanılır. Özellikle mazı, ardıç ve porsuk türleri çit bitkisi olarak tercih edilir. Budama işlemini iyi tolere eden türler bonsai yapımında kullanılabilir. Ladin, karaçam ve göknar gibi boylu türler rüzgar perdesi oluşturmak için idealdir. Yer örtücü olarak kullanılan ardıç türleri bahçelerde sıkça tercih edilir.
Kaya bahçeleri ve alpinariumlar için de mükemmel bir seçimdir. Özellikle bodur servi, ardıç ve ladin türleri bu alanlarda göz alıcı bir görünüm yaratır. Mezarlıklarda sıkça kullanılan iğne yapraklı bitkiler, son zamanlarda saksılı bitkiler olarak da tercih edilmeye başlanmıştır.
İğne Yapraklı Bitkilerin Bakım İhtiyaçları
İğne yapraklı bitkiler en iyi gelişimi, genellikle güneşli veya yarı gölge alanlarda gösterir. Porsuk ve Sibirya servisi dışındaki türler tam gölgede yeterli büyüme sağlayamaz. Sağlıklı bir gelişim için bu bitkileri doğrudan güneş alan ya da kısmen gölgeli yerlere dikmek gerekir.
Toprak Özellikleri
Çoğu iğne yapraklı bitki, genel olarak her türlü toprakta rahatlıkla yetişir. Bu bitkiler için özel bir toprak karışımı hazırlamaya genellikle gerek yoktur. Sadece pH değeri 8’in üzerinde olan çok alkali topraklarda bazı sorunlar yaşanabilir. Bu tür topraklarda yalnızca porsuk ağacı ve bazı çam türleri sağlıklı gelişebilir. Ardıç, çam ve ladin gibi türler asitli topraklarda çok iyi geliştiği için, bunları fundagillerin bulunduğu bahçelerde sıkça görebilirsiniz. Bazı iğne yapraklı bitkilerin yetiştirilmesinde en önemli faktör toprağın nem oranıdır. Ardıç ve çam türlerinin çoğu kuraklığa oldukça dayanıklıdır. Batı mazısı, Japon servisi, bezelye servisi, su ladinleri ve meta sekoya gibi türler ise kuru ve kumlu topraklarda iyi gelişemez.
İğne Yapraklı Bitkilerin Soğuğa Dayanıklılığı
İğne yapraklı bitkiler, diğer bitki grupları gibi farklı derecelerde soğuğa dayanıklılık gösterir. Bu dayanıklılık büyük ölçüde türlerin doğal yetişme ortamlarıyla ilgilidir. Türkiye’de yetiştirilen yabancı türlerin çoğu Asya ve Kuzey Amerika kökenlidir.
Bahçenize iğne yapraklı bitki seçerken bulunduğunuz bölgenin iklim koşullarını mutlaka göz önünde bulundurun. Türkiye’nin farklı bölgeleri arasında belirgin iklim farklılıkları vardır. Örneğin Karadeniz kıyı şeridi, Ege ve Akdeniz bölgeleri daha hassas türlerin yetişmesi için uygundur. Bu bölgelerde Cryptomeria, Podocarpus ve Cephalotaxus gibi narin iğne yapraklı türleri başarıyla yetiştirebilirsiniz.
İğne Yapraklı Bitkilerin Dikimi: Yer ve Zaman Seçimi
İğne yapraklı bitkileri dikmeden önce, seçtiğiniz türün veya çeşidin bakım gereksinimlerini ve büyüme özelliklerini iyi bilmeniz gerekir. Bu kural aslında tüm bahçe bitkileri için geçerlidir. Dikim yaparken bitkinin olgunlaştığında ulaşacağı boyutları ve büyüme hızını mutlaka göz önünde bulundurmalısınız. Örneğin:
İğne Yapraklı Bitkilerin Dikim Yerleri
Her iğne yapraklı bitki türü farklı koşullarda gelişir. Bazıları güneşli ortamları tercih ederken, bazıları yarı gölge alanlarda daha iyi büyür. Bu nedenle dikim yerini seçmeden önce, yetiştireceğiniz bitkinin özelliklerini araştırmanız çok önemlidir. Ayrıca bitkinin ileride alacağı şekli ve boyutları da dikim yerini belirlerken dikkate alınması gereken faktörlerdir.
İğne Yapraklı Bitkileri Ne Zaman Dikelim?
İğne yapraklı bitkilerin dikim zamanı konusunda hala bazı yanlış inanışlar devam ediyor. En yaygın inanış, bitkilerin sadece ilkbahar ve sonbaharda dikilebileceği yönünde. Ancak bu eski kural yalnızca çıplak köklü veya kök toplu bitkiler için geçerli. Günümüzde süs bitkilerinin çoğu saksıda üretiliyor. Bu sayede saksılı bitkileri, toprağın donmuş olduğu dönemler dışında yılın her mevsiminde rahatlıkla dikebilirsiniz.
Dikim Öncesi Toprak ve Bitki Hazırlığı
Dikim zamanından bağımsız olarak, bitkileri dikmeden önce yabani otlardan kurtulmak çok önemlidir. Bu özellikle ayrık otu, at kuyruğu ve sarmaşık gibi kalıcı yabani otlar için geçerlidir. Bu zararlı otları temizlemenin en etkili yolu, Roundup ve Chwastox gibi ilaçların karışımıyla ilaçlamaktır. İlaçlama sonrası dikim için 3-4 hafta beklemek gerekir. İsterseniz yabani otları elle de temizleyebilir ve hemen dikime başlayabilirsiniz.
İğne yapraklı bitkileri verimsiz topraklara dikerken, öncesinde mineral gübre kullanmakta fayda vardır. Bunun için piyasada bulunan çok amaçlı gübreleri veya iğne yapraklı bitkiler için özel üretilmiş gübreleri tercih edebilirsiniz. Gübreyi toprağın üzerine eşit şekilde serptikten sonra toprakla karıştırın. Kullanılacak gübre miktarı, paket üzerinde belirtilen talimatlara göre değişir. Çok kuru toprakları iyileştirmek için asitli turba toprağı ekleyebilirsiniz.
İğne Yapraklı Bitkilerin Dikimi
İğne yapraklı bitkilerin sağlıklı büyümesi için kök topuyla birlikte dikilmesi gerekir. Kök topu genellikle jüt çuval veya saksı içinde gelir. Büyük boy ağaçlarda kök topunun metal ağ ile sarılı olduğunu görebilirsiniz. Bu durumda ağacı metal ağla birlikte dikin. Metal ağ birkaç yıl içinde paslanıp dağılacak ve kökler serbestçe gelişecektir.
İğne yapraklı bitkileri çıplak kökle dikmeyin. (Küçük fideler ve karaçam dışında) Saksıda gelen bitkileri dikmeden önce saksıdan çıkarın ve köklerini birkaç dakika suda bekletin. Dikim yaparken kök topundan daha geniş bir çukur açın. Dikimden sonra bitkinin çevresindeki toprağı ayakla hafifçe sıkıştırın. Toprağın yeterince sıkıştırılmaması, zamanla çökmelere ve rüzgarda bitkilerin eğilmesine neden olur.
Bitkileri, yetiştirildikleri saksıdaki derinlikle aynı seviyede veya en fazla 2-3 cm daha derine dikin. Çok derine dikilmeleri, köklerin yeterli hava alamamasına ve bitkinin kuruyup ölmesine yol açabilir.
Dikimden Sonraki İlk Bakım
İğne yapraklı bitkiler genellikle dikimden sonra budama gerektirmez. Ancak taşıma sırasında zarar gören dalları temizlemek için düzeltme budaması yapmak gerekir. Yayılıcı türlerde, daha sık bir görünüm elde etmek için dal uçlarını hafifçe kısaltabilirsiniz.
Dikimden sonra bitkilere bolca su verin. Sulama işlemini kolaylaştırmak için bitkinin çevresinde çanak oluşturun. Özellikle dik büyüyen uzun boylu bitkileri, devrilmelerini önlemek için destek çubuklarına bağlayın.
Dikimden sonraki son işlem malçlama yapmaktır. Zorunlu olmasa da malçlama, yabani ot çıkışını engeller ve toprağın nemini korur. Aynı zamanda görsel açıdan da bahçeye güzellik katar. Malçlama için en çok çam kabuğu tercih edilir.
İğne Yapraklı Bitkilerin Sulanması
Sulama basit bir işlem gibi görünse de çoğu zaman yanlış yapılır. İğne yapraklı bitkileri doğru sulamak için toprağın 20-30 cm derinliğine kadar nemlenmesi gerekir. Bu nedenle ağaç ve çalıları sık sık değil, bol miktarda sulamalısınız. Sulamadan sonra toprağın ne kadar derinliğe kadar nemlendiğini kontrol edin. Her gün az miktarda su vermek fayda sağlamaz. Bu şekilde sulanan bitkiler iyi gelişemez ve kuruyabilir. Özellikle genç bitkiler ile batı mazısı, bezelye servi ve Japon servisi gibi kuraklığa hassas türler, kurak dönemlerde düzenli sulamaya ihtiyaç duyar.
İğne Yapraklı Bitkilerin Gübrelenmesi
İğne yapraklı bitkiler sağlıklı büyümek için yoğun gübre gerektirmez. Ancak özellikle verimsiz ve zayıf topraklarda her yıl mayıs ayında mineral gübre uygulaması yapmakta fayda vardır. Kompoze gübre kullanırken sıkça tercih edilen nitrat gibi yüksek azot içerikli ürünlerden kaçınmak gerekir. Gübre miktarını belirlerken paket üzerindeki kullanım talimatlarını dikkate alın. Gübreyi bitkilerin çevresindeki geniş toprak alanına eşit şekilde serpin, asla doğrudan bitki dibine uygulamayın. Alternatif olarak yavaş salınımlı gübreler de kullanabilirsiniz. Bu tür gübreler toprağın yüzeyine değil, bitki çevresinde açılan birkaç deliğe yerleştirilir. Her bitki için genellikle 10-20 gram gübre yeterlidir.
İğne Yapraklı Bitkilerde Budama
İğne yapraklı bitkilerde düzenli budama, genellikle geometrik şekil vermek ve çit oluşturmak için yapılır. Bu tür budama işlemlerini ilkbahar aylarında yapmak en doğrusudur. Şekil verme amaçlı budamaları temmuz ayından sonraya bırakmamak gerekir. Ardıç gibi çalı formlu türlerde bitkiler çok genişlediğinde, dalları rahatlıkla kısaltılabilir. Ladin ve köknar gibi ağaç formundaki türlerde birden fazla ana gövde oluşabilir. Böyle durumlarda, ana gövde ile rekabet eden diğer gövdeleri hemen temizlemek gerekir.
İğne Yapraklı Bitkilerde Hastalık ve Zararlı Kontrolü
İğne yapraklı bitkiler genellikle hastalık ve zararlılara karşı dayanıklıdır ve düzenli ilaçlama gerektirmez. Ancak bazı durumlar özel dikkat gerektirir. Özellikle kırmızı örümcek, bu bitkilerin en yaygın zararlılarından biridir. Yaz ayları sıcak ve kurak geçtiğinde daha fazla görülür. En çok beyaz ladin türlerini, özellikle ‘Conica’ çeşidini tercih eder. Mavi ladin ve normal ladinlerde de rastlanabilir.
Kırmızı örümcek ile mücadele için özel akarisit ilaçlar kullanılmalıdır. İlaçlamaya mayıs sonunda başlanır ve 2-3 hafta arayla eylül ayına kadar devam edilir. Bu zararlılar, güneş alan bölgelerdeki iğne yaprakların sararıp dökülmesine neden olur. Çıplak gözle görülmeyecek kadar küçüktürler.
Porsuk ağaçlarında sık görülen kabuklu bit, dalların üzerinde kahverengi kabuklar şeklinde görülür. Bu zararlı bitkinin zayıf kalmasına ve yapışkan bir madde salgılamasına neden olur. Temmuz ayında, 2-3 kez sistemik ilaçla mücadele edilmelidir. Ardıç türlerinde ise beyazımsı kabuklar oluşturan ardıç koşnili görülebilir. Bu zararlı, dalların şeklini bozar ve bitkinin büyümesini engeller. Porsuk ağaçlarındaki kabuklu bit ile aynı şekilde mücadele edilir.
Kök çürüklüğü gibi hastalıklar amatör bahçeciler için tedavisi zor olduğundan, önleyici tedbirler almak önemlidir. Köpeklerin idrarı iğne yapraklı bitkilere ciddi zarar verir. Özellikle genç bitkileri korumak için köpeklerin ulaşamayacağı yerlere dikilmelidir. Dişi köpekler erkeklere göre daha az zarar verir.
Sonbaharda iğne yapraklı bitkilerin sararıp dökülmesi doğal bir süreçtir. Bu dönemde yaprakların dökülmesini önlemek için özel besin ya da ilaç kullanmaya gerek yoktur.
İğne Yapraklı Bitkileri Kışa Hazırlamak
İğne yapraklı bitkiler genellikle kışın da yeşil kalan türlerdir. Bu nedenle kış hazırlığında güneş ve rüzgarın kurutucu etkisinden korumak önceliklidir. Küçük ve genç çalıları çam dalları veya gölgeliklerle örtebilirsiniz. Örtü malzemesi mutlaka gevşek ve hava alacak şekilde yerleştirilmelidir. İğne yapraklı bitkileri toprak, yaprak ya da ağaç kabuğuyla kapatmak bitkiye zarar verir. Özellikle sütun formlu ardıç türlerinde kar yükü, dalların kırılmasına neden olabilir. Bu nedenle bu türleri kış mevsiminde iple bağlayarak korumak gerekir.
Malçlama Nasıl Yapılır?
Bitki bakımında son aşama, her yıl düzenli olarak bitkilerin çevresine malç uygulamaktır. Malçlama, yabani otların büyümesini engeller ve toprağın nem dengesini korur. Malç kalınlığı birkaç santimetre olmalıdır. Gereğinden kalın uygulanan malç tabakası bitkilerin gelişimini olumsuz etkileyebilir. Malç malzemesi olarak çam kabuğu (yaprak döken ağaç kabukları toksik olduğu için kullanılmaz), torf, talaş veya çakıl taşı kullanabilirsiniz.