Budama Makası Seçerken Nelere Bakmalı?
Budama makasının işi sadece dalı ayırmak değil, bitkiyi en az zararla ayırmaktır. Ezilerek kopan bir dal ucunda yara geç kapanır, mantar ve bakteri buradan girer. Bu yüzden makas seçiminde ilk soru marka veya fiyat değil, hangi tip kesim mekanizmasına ihtiyacınız olduğudur.
Üç ana tip
Bypass makaslarda iki bıçak makas gibi birbirinin yanından geçer. Canlı ve yeşil dallarda temiz bir kesim verir, dokuyu ezmez ve yara hızlı kapanır. Bahçedeki işlerin büyük bölümü canlı dal kesimi olduğu için bu tip en yaygın tercihtir.
Örs tipi makaslarda tek bıçak, karşısındaki düz bir yüzeye iner. Kesim bir bıçağın tahta üzerine basması gibidir. Kuru ve ölü dallarda daha az kuvvet ister, ancak canlı bir sürgüne uygulandığında dokuyu ezer ve lifleri parçalar. Bu tipi sadece kurumuş dallar için kullanın.
Cırcırlı makaslar örs tasarımına dayanır ve kolun her sıkılışında bıçağı bir kademe ilerletir. Kalın bir dal, tek hamle yerine üç dört sıkışta kesilir. El gücü sınırlı olanlar, eklem ağrısı çekenler ve sert kuru dallarla uğraşanlar için belirgin bir kolaylık getirir. Yine ezme mantığıyla çalıştığı için canlı doku kesiminde bypass kadar temiz sonuç vermez.
Kesme kapasitesi ve sınırı
El makaslarında kapasite genelde 20 mm ile 26 mm arasında belirtilir. Bu değer canlı dal için geçerlidir; aynı kalınlıktaki kuru dal daha serttir ve makası zorlar.
Kapasitenin üzerinde bir dala zorlamak, bahçe aletlerinde en sık görülen hasarın sebebidir. Bıçak hizası bozulur, ağızda çentik oluşur ve makas bir daha temiz kesmez. Yaklaşık 6-11 cm kalınlığındaki dallar için iki elle kullanılan dal makasına, daha kalın dallar için budama testeresine geçin. Kesim sırasında makası dalın içinde bükmek de aynı hasarı yapar; dal zor kesiliyorsa alet küçük geliyor demektir.
Bıçak çeliği ve kaplamalar
Bıçak malzemesi kesimin kalitesini ve ağzın ne kadar süre keskin kaldığını belirler. Yüksek karbonlu çelikler keskinliği uzun süre tutar ve bilendiğinde iyi ağız verir; buna karşılık nemli ortamda paslanır, bu yüzden kullanım sonrası kurulanmalıdır. Japon SK5 çeliği bu grubun yaygın örneğidir. Dövme çelik gövdeli makaslar ağır kullanımda eğilmez.
Paslanmaz çelik bıçaklar bakım kolaylığı sağlar ama karbon çelikler kadar uzun süre keskin kalmaz. Bu bıçaklar hafif işlerde ve seyrek kullanımda yeterlidir.
Bıçak üzerindeki kaymaz kaplamalar reçine yapışmasını azaltır ve makasın rahat açılıp kapanmasını sağlar. Ancak bu kaplamalar bileme sırasında kalkar; kaplamayı kalıcı bir üstünlük olarak görmemek gerekir.
Yedek parça ve sökülebilirlik
İyi bir budama makasında bıçak sökülüp değiştirilebilir. Yay, somun ve emniyet mandalı gibi parçaların ayrıca satılıyor olması, aletin ömrünü yıllarca uzatır. Bu ürünlerde en sık kaybolan ve paslanan parça yaydır.
Satın almadan önce bıçağın basit el aletleriyle sökülüp sökülemediğine bakın. Perçinle kapatılmış, açılamayan gövdeler bilenemez ve bıçak köreldiğinde alet çöpe gider.
El ölçüsü ve tutuş
Makas elinize uymuyorsa en iyi çelik bile işe yaramaz. Kollar tam açıkken başparmak ile diğer parmaklar arasındaki mesafe, elinizin rahatça kavrayabileceği genişlikte olmalıdır. Küçük elli kullanıcılar için dar açıklıklı modeller üretilir; bazı makaslarda açıklık ayarı bulunur ve bu ayar uzun süreli çalışmada yorgunluğu azaltır.
Solaklar için ayrı üretilen modeller de var. İki yönlü kullanıma uygun makaslar hem sağ hem sol elle çalışır ama emniyet mandalının yeri genelde sağ ele göre konumlanır; solaksanız bu detayı kontrol edin.
Sap malzemesinde alüminyum gövde hafiflik verir, çelik gövde dayanım. Kauçuk kaplı tutamaklar terli elde kaymayı önler. Sapın ucunda parmak durdurucu bulunması, kesim anında elin öne kaymasını engeller.
Emniyet kilidi ve yay
Emniyet mandalı kapalıyken makasın açılmasını engeller. Cebe konan ya da kemere takılan bir makasta bu parça yalnızca aleti değil, kullanıcıyı da korur. Mandalın tek elle, başparmakla açılabilmesi kullanımda büyük kolaylık sağlar; iki elle açılan mandallar sürekli kullanımda yorucu olur.
Yay tipi de önemlidir. Sarmal yaylar sık kullanımda yerinden fırlayabilir, bant tipi yaylar daha uzun dayanır ve gövdeye gömülü olanlar kaybolmaz.
İnce işler için ayrı makaslar
Çiçek toplama, fesleğen uçlarını alma ve fide seyreltme gibi işlerde büyük makas hantal kalır. Bu işler için mikro uçlu, ince ağızlı makaslar üretilir. Ağız uçları tam kapanacak şekilde birleşir ve sap arasındaki dar boşluğa girer. Bu makaslar dal kesmek için değildir, kalın sürgünde bıçak ağzı açılır.
Papağan gagası denen kavisli ağızlı modeller ise meyve toplama ve asma budaması gibi işlerde dalı kavradığı için kaymayı azaltır.
Set almadan önce düşünün
Piyasada üç veya dört parçalı budama setleri satılır. Bu setler farklı kalınlıklar için ayrı ayrı alet içerdiğinde işe yarar. Ancak birçok sette aynı sınıfta üç makas bulunur ve ikisi hiç kullanılmaz. Ayrıca setlerde eldiven gibi ek ürünler bulunması fiyatı düşürmez, aletin kalitesini de yükseltmez. Tek bir kaliteli makas, üç ucuz makastan daha uzun süre iş görür.
Kullanım ve bakım
Kesimi dalın tomurcuğunun 5 mm kadar üzerinden ve hafif eğimli yapın. Makasın ince bıçağı ağaçta kalacak tarafa, kalın taraf kesilip atılacak parçaya baksın; böylece yara yüzeyi daha düz kalır.
Her kullanım sonunda bıçaktaki reçine ve öz suyunu silin. Kuruyan reçine bıçağı yapıştırır ve makasın açılıp kapanmasını zorlaştırır. Hastalıklı bir bitkiyi kestikten sonra bıçağı alkolle veya seyreltilmiş çamaşır suyuyla silin; aksi halde makas hastalığı bahçenin tamamına taşır.
Sezon sonunda bıçağı ince bir bileme taşıyla, yaklaşık 30 derecelik açıyla bileyin. Sadece keskin olan bıçağı bileyin, karşı yüzeye dokunmayın. Bilemeden sonra mafsal noktasına ve bıçak yüzeyine ince makine yağı sürün. Makası kuru bir yerde ve kapalı konumda saklayın.