Baharda Açan Güzellik: Sümbüller
Bahçelerde, balkonlarda ve teraslarda sümbül yetiştirmek baharı müjdeleyen en güzel seçimlerden biridir. Yoğun çiçek demetleri ve büyüleyici kokusuyla bilinen bu soğanlı bitkiler, bakımının kolay olmasıyla da dikkat çeker. Her bahar cömertçe çiçek açması için uygun yer seçimi, toprak yapısı ve düzenli bakım yeterlidir. Sümbüllerin kökeninden farklı türlerine, yetiştirme koşullarından bakım ipuçlarına kadar merak ettiğiniz her şeyi bu yazıda bulacaksınız. Bahar bahçelerinin bu göz alıcı çiçeğini yakından tanımaya hazır mısınız?
Sümbül: Yoğun Çiçekleriyle Büyüleyen Bitki
Sümbül, kuşkonmazgiller (Asparagaceae) ailesinden soğanlı bir bitkidir. Hyacinthus cinsi yalnızca üç türden oluşur: Litvinov sümbülü (Hyacinthus litwinovii), Hazar ötesi sümbülü (H. transcaspicus) ve doğu sümbülü (H. orientalis). Bahçelerimizde en çok doğu sümbülünün çeşitli türleri yetiştirilir.
Doğu sümbülünün doğal formlarına Türkiye’nin orta ve güney bölgeleri, Suriye’nin kuzeybatısı ve Lübnan’da rastlanır. Bu doğal türler, süs bitkisi olarak yetiştirilen çeşitlere göre daha az ve seyrek çiçekli bir yapıya sahiptir.
16. yüzyılda Avrupa bahçelerine giren doğu sümbülü, göz alıcı çiçekleriyle kısa sürede büyük ilgi görmüştür. Günümüzde birbirinden güzel pek çok çeşidi bulunan sümbül, bahçe düzenlemelerinde, saksılarda ve kış aylarında ev dekorasyonunda sıklıkla tercih edilir.
Sümbülleri Bahçede Değerlendirme
Nergis gibi soğanlı bir bitki olan doğu sümbülü, ilkbaharda çiçek açar ve yazın yapraklarını dökerek dinlenme dönemine girer. Boyları kısa olan sümbüllerin daha iyi görünmesi için ilkbahar tarhlarına grup halinde dikilmeleri gerekir. Çim alanlara dikilen sümbüller göz alıcı bir görünüm sergiler. Aynı zamanda kaya bahçelerini, balkon ve teras saksılarını süslemek için de idealdir. Tarhlarda sümbül yetiştirirken, çiçekleri solup kuruduktan sonra görüntüyü kapatabilecek başka bitkilerle birlikte dikim yapmayı unutmayın.
Sümbül Çeşitleri ve Özellikleri
Sümbül çeşitleri boy, çiçek rengi, çiçek şekli, çiçek başı büyüklüğü ve soğan yapısı gibi özelliklerle birbirinden ayrılır. Mart ortasından başlayarak Mayıs ayına kadar farklı zamanlarda çiçek açan erken, orta ve geç çiçeklenen sümbül türleri bulunur. Her sümbül bitkisi ortalama 2-3 hafta boyunca çiçek açar.
Sümbül Soğanının Görünümü
Sümbül soğanları genellikle yuvarlağımsı bir yapıya sahiptir ve kuru, koruyucu pullarla kaplıdır. Bu pulların rengi, çiçeğin açacağı renk hakkında bize ipucu verir. Gümüşi beyaz renkli pullara sahip soğanlar beyaz veya sarı çiçek açarken, mor-kırmızı pullu soğanlardan mavi, pembe, mor veya eflatun renkli çiçekler elde edilir.
Sümbül Çeşitleri
Doğu sümbüllerinin en popüler türleri, tek veya katmerli çiçeklerden oluşan yoğun çiçek başakları oluşturur. Mavi tonlarda ‘Bismarck’, ‘Delft Blue’, ‘Ostara’, ‘Blue Jacket’ ve katmerli çiçekleriyle ‘Blue Tango’ öne çıkar. Mor renk sevenler için ‘Amethyst’in eflatun-mor çiçekleri, ‘Woodstock’un koyu mor çiçekleri ve ‘Dark Dimension’ ideal seçeneklerdir. Pembe tonlarda açık pembe çiçekleriyle ‘Lady Derby’ ve ‘Anne Marie’, koyu pembe çiçekleriyle ‘Pink Pearl’ ve katmerli koyu pembe çiçekleriyle ‘Hollyhock’ tercih edilebilir. Beyaz sümbül yetiştirmek isteyenler ‘Aiolos’ ve ‘Carnegie’ çeşitlerini, açık sarı tonları sevenler ise ‘City of Haarlem’ ve ‘Gipsy Princess’i tercih edebilir. Şeftali renginde ‘Gipsy Queen’ ve karmen kırmızısı rengiyle ‘Jan Bos’ da bahçelere renk katar.
Sümbül İçin İdeal Ortam
Sümbüller çiçek açtıkları dönemde bol güneş alan yerlerde daha iyi gelişir. Dinlenme döneminde yarı gölge bir ortamda bulunmaları sorun yaratmaz. Kış aylarında dondan korunmaları için rüzgar almayan, korunaklı bir yer seçmek gerekir. Bu sayede soğuk havalarda sümbül soğanları zarar görmeden kalır.
Toprak Yapısı
Sümbüller besin değeri yüksek, havadar ve iyi drene olan topraklarda en iyi şekilde gelişir. Ph değeri nötr veya hafif bazik olan toprakları tercih eder. Toprağa kompost karıştırmak hem besin değerini artırır hem de havalanmasını sağlar. Bu sayede sümbüller daha sağlıklı büyür ve göz alıcı çiçekler açar. Toprağın nem oranı da önemlidir – ne çok ıslak ne de çok kuru olmalıdır.
Sümbül Soğanlarının Dikimi
Sümbül soğanlarını eylül ayı ortasından ekim ayı ortasına kadar dikmek gerekir. Geç dikilen soğanlar yeterince köklenemez, kışı zor geçirir ve hastalıklara karşı daha savunmasız kalır. Dikim öncesi toprağı hazırlamak, temizlemek, kabartmak ve kompost eklemek çok önemlidir. Dikilecek soğanlar sağlam, dolgun ve hasarsız olmalıdır. En güzel çiçekleri çevresi 17 santimetreden büyük olan soğanlar verir. Bu nedenle grup halinde dikim yaparken benzer boyuttaki soğanları bir arada kullanmak daha iyi sonuç verir. Hazırlanan çukura soğanları dip kısmı aşağı gelecek şekilde yerleştirdikten sonra üzerini toprakla örtüp hafifçe bastırmak gerekir. Dikim derinliği soğan büyüklüğüne göre değişir: küçük soğanlar için 8 cm, büyük soğanlar için 15 cm idealdir. Soğanlar arası mesafe de boyutlarına göre ayarlanır: en küçük soğanlar için birkaç santimetre, en büyükler için 20 santimetre yeterlidir. Dikimden önce soğanları mantar önleyici ilaçla ilaçlamayı unutmayın.
Sümbül Bakımı ve Sulama
Bahçede yetiştirilen sümbüller genellikle düzenli sulamaya ihtiyaç duymaz. Ancak büyüme ve çiçeklenme döneminde hava çok kuraksa, soğanların gelişimini desteklemek için ara sıra bol su vermek gerekir. Fazla sulanan toprakta sümbül soğanları hastalıklara karşı daha savunmasız hale gelir, kışı daha zor atlatır ve donma riski artar.
Sümbüllerin Gübrelenmesi
Sümbüller oldukça fazla besin maddesi tüketen bitkilerdir. Bu nedenle düzenli gübreleme yapmak çok önemlidir. Toprağın verimine bağlı olarak, gübreleme eksikliği ikinci yıl çiçeklenmede kendini gösterir. İyi beslenen iri soğanlar, daha güzel ve sık çiçek demetleri oluşturur. Çiçeklenme sırasında kullandığı besin maddelerini yerine koyamayan soğanlar, sonraki yıl daha cılız çiçekler açar. Bu yüzden sümbülleri sonbaharda kompost ile güçlendirmek gerekir. İlkbahar başında bitkiler canlanmaya başladığında ve yaklaşık bir ay sonra çok besinli mineral gübre kullanılmalıdır.
Kış Bakımı
Sümbüller soğuğa dayanıklı bitkiler olmasına rağmen, sert ve karsız geçen kış aylarında zarar görebilir. Bu nedenle kışın soğanları korumak için üzerlerini çam kabuğu, torf veya çam dallarıyla örtmek gerekir. Bu doğal malzemeler hem soğanları dondan korur hem de toprağın nemini dengede tutar.
Sümbüllerde Hastalık ve Zararlılar
Sümbüller, özellikle ıslak toprakta hastalıklara karşı hassas olan soğanlı bitkilerdir. Yaralı ve hasarlı soğanlar bu konuda daha fazla risk altındadır. Sağlıklı bir yetiştiricilik için hastalık belirtisi ve hasar göstermeyen soğanları tercih etmek büyük önem taşır. Yaz boyunca saklanan soğanları düzenli olarak kontrol edin ve hastalıklı olanları hemen ayırın. Çiçeklenme döneminde de aynı özeni gösterin ve hastalık belirtisi gösteren bitkileri vakit kaybetmeden uzaklaştırın. Dikim öncesi soğanları ilaçlamayı da unutmayın.
Sümbüller mantar, bakteri, virüs ve fizyolojik kaynaklı hastalıklara yakalanabilir. En sık görülen mantar hastalıkları kurşuni küf, sklerotinia çürüklüğü ve kök çürüklüğüdür. Bakteriyel hastalıklar arasında yumuşak çürüklük ve sarı bakteriyoz, virüs hastalıklarında ise sümbül mozaik virüsü öne çıkar. Zararlılar konusunda yaprak biti, kök solucanı ve kök akarına dikkat edin. Ayrıca tarla fareleri de sümbül yetiştriciliğinde sorun yaratabilir.
Sümbül Çoğaltma Teknikleri
Sümbüller soğanlarından çıkan yavru soğanlarla çoğalır. Ancak bu yavru soğanlar sınırlı sayıda oluşur. Bir ana soğan, bir sezonda en fazla birkaç yavru soğan üretir. Bahçede yetiştirilen sümbül soğanlarını, yaprakları kuruduktan sonra, genellikle haziran ayı sonunda topraktan çıkarırız. Sonbaharda dikmek üzere, çıkardığımız soğanları kuru ve ılık bir ortamda saklarız.
Daha fazla yavru soğan elde etmek için sümbül soğanının yüksek yenilenme özelliğinden yararlanabiliriz. Bunun için çapı en az 16-17 cm olan büyük soğanların dip kısmını çapraz şekilde birkaç kez derin kesmeliyiz. Kesilen bölgeleri odun kömürüyle kapatır ve soğanları havadar bir yerde saklarız. Böylece kesik yerler kurur ve hastalık riski azalır. Zamanla kesik yerlerden yeni yavru soğanlar çıkar. Sonbaharda bu soğanları dip kısımları yukarı gelecek şekilde toprağa dikebiliriz. Ertesi yıl çıkardığımızda ana soğandan kalan parçaları temizleyip tekrar dikeriz. Yavru soğanlardan çiçek açan sümbüller elde etmek birkaç yıl sürer.
Tohumla üretim ise amatör bahçecilikte pek tercih edilmez. Çünkü tohumdan çiçek açan sümbül elde etmek 6 yıl veya daha uzun sürer. Üstelik elde edilecek çiçeklerin kaliteli olacağının garantisi yoktur.